Suplementy dla kobiet w ciąży

Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca wszystkim ciężarnym cztery składniki: foliany, jod, witaminę D i DHA. Żelazo dochodzi warunkowo, po sprawdzeniu ferrytyny i morfologii, a nie z automatu od pierwszego dnia. Wszystko poza tą piątką jest w preparacie prenatalnym dodatkiem, za który płacisz. Poniżej znajdziesz dawki wprost z rekomendacji PTGiP, rozpisane na każdy trymestr, listę składników, których w ciąży nie dobiera się samodzielnie, oraz to, na co patrzymy w składach preparatów, pracując z podopiecznymi w ciąży.

Spis treści:

• Najważniejsze wnioski – suplementy dla kobiet w ciąży
• Co widzimy w pracy z podopiecznymi – suplementacja w ciąży
• Suplementy dla kobiet – czy faktycznie są niezbędne?
• Kompleks witamin dla kobiet to dobry pomysł?
• Witaminy dla kobiet w ciąży
• Suplementy w 1 trymestrze ciąży – od czego zacząć
• Suplementy w 2 trymestrze ciąży – co się zmienia po 16. tygodniu
• Suplementy w 3 trymestrze ciąży i tuż przed porodem
• Ranking składników w suplementach dla kobiet w ciąży
• Czego nie wolno suplementować w ciąży
• Kiedy suplement dla kobiet w ciąży wymaga konsultacji z lekarzem
• Komentarz dietetyka – dawki w suplementach dla kobiet w ciąży
• Witaminy (suplementy) dla kobiet karmiących po porodzie
• Witaminy dla kobiet karmiących – ranking składników w laktacji
• Komentarz dietetyka – najczęstszy mit o suplementach w ciąży
• Witaminy dla kobiet w ciąży ranking
• Witaminy (suplementy) dla kobiet planujących ciąże ranking
• Podsumowanie – suplementy dla kobiet w ciąży
• Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi
• Bibliografia i źródła naukowe

Najważniejsze wnioski – suplementy dla kobiet w ciąży

• Foliany przyjmuje się przez całą ciążę i co najmniej 12 tygodni przed nią, bo cewa nerwowa zamyka się do 28. dnia od zapłodnienia, czyli zwykle zanim zobaczysz dwie kreski na teście.
• W ciąży i w czasie karmienia zalecane jest 800 µg 5-MTHF na dobę, a przed ciążą 400 µg 5-MTHF razem z 400 µg kwasu foliowego, żeby wysycić zapasy przed poczęciem.
• Jod w dawce 150–200 µg na dobę dotyczy kobiet bez chorób tarczycy. Przy Hashimoto i przy nadczynności dawkę ustala lekarz prowadzący, bo jod zmienia pracę tarczycy w obie strony.
• Witamina D w dawce 1500–2000 IU wystarcza przy prawidłowym BMI, a przy BMI powyżej 30 zalecane jest 4000 IU, bo tkanka tłuszczowa zatrzymuje część tej witaminy i mniej jej trafia do krwi.
• DHA w dawce minimum 200 mg na dobę dotyczy każdej przyszłej mamy, a te, które nie jedzą tłustych ryb, potrzebują więcej, bo cała pula DHA dla dziecka pochodzi wtedy z kapsułki.
• Żelaza nie wprowadza się profilaktycznie przed 16. tygodniem. Najpierw oznacza się ferrytynę i morfologię, bo żelazo przyjmowane bez niedoboru nie poprawia wyniku, a potrafi nasilić mdłości i zaparcia.

Co widzimy w pracy z podopiecznymi – suplementacja w ciąży

W pracy z podopiecznymi w ciąży najczęściej trafiamy na sytuację, w której kobieta bierze dwa albo trzy preparaty naraz i nikt nie wie, ile w sumie wychodzi jodu i witaminy D. Zwykle zaczyna się od preparatu prenatalnego z apteki, do którego dochodzi osobna witamina D z poprzedniej zimy i magnez kupiony na skurcze łydek. Najtrudniej zmienić nawyk brania tabletki rano na pusty żołądek, bo po niej wracają mdłości i kobieta odstawia cały zestaw, zamiast przesunąć go na porę po obiedzie. Najlepiej sprawdza się u nas zebranie wszystkich opakowań, wypisanie zawartości na jednej kartce i dopiero potem decyzja, co zostaje. Pierwszy efekt takiej rozmowy widać zwykle w ciągu dwóch tygodni, kiedy kobieta przestaje pomijać dawki.

Suplementy dla kobiet –  czy faktycznie są niezbędne?

Suplementy dla kobiet – czy faktycznie są niezbędne? Z pewnością suplementacja tą jedną witaminą jest niezbędna, a jest nią witamina D3, której w Polsce bardzo dużo osób ma niedobory. W przypadku innych witamin czy też suplementów diety nie są one niezbędne. Jednak istnieją konkretne przypadki, w których witaminy czy też suplementy dla kobiet będą zdecydowanie pomocne, a będą to [1,2,3]:

• kobiety na diecie roślinnej (wegańskiej) –  witamina B12
• kobiety starsze – wapń
• sportsmenki (szczególnie biegaczki), kobiety na diecie roślinnej – żelazo

Definicja suplementu brzmi następująco [4]: “Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będącym skoncentrowanym źródłem witamin lub składników mineralnych lub innych substancji wykazujących efekt odżywczy lub inny fizjologiczny, pojedynczych lub złożonych, wprowadzanym do obrotu w formie umożliwiającej dawkowanie”. Jak widzisz, już z definicji suplement jest uzupełnieniem diety. Stąd też podstawą powinna być dieta. 

Jednak dieta u kobiet zazwyczaj jest mniej kaloryczna niż w przypadku mężczyzn (kobiety z reguły ważą mniej, przez co ich zapotrzebowanie energetyczne jest niższe). Przez to też trochę ciężej dostarczyć im witamin i składników mineralnych wraz z pożywieniem. Co więcej, zapotrzebowanie na niektóre składniki mineralne (żelazo) jest wyższe [6].  Mimo wszystko profilaktycznie dostarczanie suplementów diety dla kobiet w postaci różnorakich kompleksów jest mało zasadne (o czym dowiesz się niżej). 

Na dodatkową uwagę zasługuje składnik mineralny, którym jest właśnie żelazo. Zapotrzebowanie na żelazo u dorosłych kobiet wynosi 18 mg (dla mężczyzn 10 mg). Wynika to ze strat menstruacyjnych (comiesięczne krwawienia). Z kolei średnie spożycie u kobiet wynosi średnio zaledwie 10,2 mg żelaza dziennie [6]. Jego głównym źródłem w diecie są produkty odzwierzęce takie jak podroby (wątróbka, nerki), nasiona roślin strączkowych, mięso, jaja czy też ciemne pieczywo. Co istotne żelazo ze źródeł odzwierzęcych (hemowe) jest lepiej przyswajalne od żelaza ze źródeł roślinnych (niehemowe). Dlatego też kobiety (w szczególności na dietach roślinnych) powinny w szczególności zwracać uwagę na jego spożycie, a w przypadku niedoboru włączyć suplementację pod kontrolą lekarza. 

Kompleks witamin dla kobiet to dobry pomysł?

Czy kompleks witamin dla kobiet to dobry pomysł? Raczej nie. Mówimy raczej nie, gdyż istnieją argumenty za jak i przeciw przyjmowaniu takich kompleksów witamin dla kobiet. Argumentem za jest niewystarczające spożycie niektórych witamin i minerałów przez kobiety w Polsce, a mianowicie kwasu foliowego, wapnia, żelaza czy też magnezu [5,6]. Tutaj kompleksy witamin i składników mineralnych mogą pomóc uzupełnić ich niewystarczające spożycie z dietą.

Z kolei argumentów przeciw kompleksom witamin dla kobiet (i w ogóle kompleksom witamin – nieważne czy są to witaminy dla kobiet po 40, 50 czy 60 roku życia) jest zdecydowanie więcej. Takie argumenty to:

• Małe dawki witamin, które są pożądane w suplementacji (np. witamina D, żelazo).
• Duże dawki witamin, których nie ma potrzeby suplementować, bo spożywamy je z dietą (np. witamina C).
• Niskie biodostępności witamin i składników mineralnych (np. często używany tlenek magnezu, który ma słabą biodostępność).
• Witaminy i minerały w jednej tabletce, które zaburzają swoje wchłanianie (np. żelazo i wapń, miedź i cynk).

Przykładowo weźmy do analizy najbardziej krytyczne witaminy i składniki mineralne dla kobiet (witamina D i żelazo) z popularnych polskich firm: KFD, Olimp oraz SFD. 

Zawartość witaminy D w suplementach danych firm wygląda następująco:

• KFD – 15 ug
• Olimp – 10 ug
• SFD – 10 ug

Zazwyczaj polecana dawka to 50 ug (mikrogramy) czy też w innym przeliczeniu 2000 IU (jednostek międzynarodowych) [7]. Jak widzisz, zawartość witaminy D w tych suplementach jest zdecydowanie za mała, aby móc uzyskać odpowiednie stężenie w organizmie. 

Z kolei w przypadku żelaza jego zawartość w suplementach danych firmy prezentuje sie następująco: 

• KFD – 7 mg 
• Olimp – 3 mg
• SFD – 3 mg 

Jeżeli dojdzie do niedoborów żelaza, to suplementacja może wynosić nawet 150-200 mg żelaza elementarnego dziennie [8]. Stąd też kompleksy witaminy dla kobiet nie są wystarczające, aby uzupełnić niedobory żelaza w organizmie kobiety. 

Dlatego też lepiej postawić na pojedyncze witaminy, minerały czy też suplementy. Wyjdzie nam to ekonomiczniej, dostarczymy organizmowi tego czego potrzebuje w odpowiedniej ilości, nie narazimy się na zaburzone wchłaniania pożądanych składników oraz nie doprowadzimy do nadmiernego spożycia! 

Przeczytaj także: Jakie witaminy można ze sobą łączyć?

Witaminy dla kobiet w ciąży

Ciąża to bardzo specyficzny proces fizjologiczny, który znacząco wpływa na zwiększenie zapotrzebowania energetycznego kobiety. W zależności od trymestru zwiększa się ono następująco:

• I trymestr – 85 kcal więcej
• II trymestr – 285 kcal więcej
• III trymestr – 475 kcal więcej

Przeczytaj także: Dieta w ciąży – prawidłowe odżywianie, jadłospis dla kobiet w ciąży

Zapotrzebowanie na poszczególne witaminy dla kobiet w ciąży także wzrasta. Co więcej, zwiększa się również zapotrzebowanie na składniki mineralne, a nawet kwasy tłuszczowe. Wiąże się to z koniecznością suplementacji. W tym miejscu dowiesz się, jakie suplementy dla kobiet w ciąży trzeba stosować, aby zapewnić prawidłowy przebieg ciąży i zdrowie swojemu przyszłemu dziecku.

Na wstępie wróćmy do podstaw. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca, aby [10]:

• podstawą w dostarczaniu witamin i związków mineralnych u kobiety w ciąży powinna być dobrze zbilansowana i różnorodna dieta,
• rutynowa suplementacja multiwitamin w ciąży nie powinna być zalecana.

Tak więc dieta to podstawa, również w trakcie ciąży! 

Chcesz obliczyć swoje BMI?

Skorzystaj z kalkulatora BMI od Dietetyki #NieNaŻarty.

Aktywne foliany

Najważniejsza witamina dla kobiet w ciąży? Jedną z dwóch będzie witamina B9, a konkretnie są to aktywne foliany. Dzienne zapotrzebowanie dla kobiet na tę witaminę wynosi 400 μg/dobę (równoważniki folianów). Jednak w przypadku ciąży (a nawet planowania ciąży) wymagana jest suplementacja. Do niedawna zalecano suplementacje zwykłego kwasu foliowego kobietom w ciąży. Jednak w kwietniu 2024, z racji coraz to nowszych dowodów naukowych, pojawiło się nowe stanowisko eksportów PTGiP [10]. Prezentuje się ono następująco [9]: 

• W okresie okołokoncepcyjnym zaleca się suplementację 400 μg/dobę 5-MTHF i 400 μg/dobę kwasu foliowego.
• U kobiet w ciąży i podczas laktacji (karmienia piersią) zaleca się 800 μg/dobę 5-MTHF.
• W suplementacji kobiet planujących ciążę, ciężarnych oraz w czasie laktacji można również stosować preparaty zawierających w swoim składzie zarówno aktywny folian, jak i syntetyczny kwas foliowy.
• U kobiet przygotowujących się do ciąży zaleca się suplementację folianami co najmniej 12 tygodni przed planowaną koncepcją.
• U kobiet z BMI >30 kg/m2 po oznaczeniu poziomu folianów poniżej 28 nmol/l zaleca się suplementację 5 mg/dobę folianów w połączeniu z mio-inozytolem (1000 mg) maksymalnie do 12 tygodnia ciąży.
• U kobiet, które urodziły wcześniej dziecko z wadą cewy nerwowej, zaleca się suplementację 5 mg/dzień folianów.
• Należy pamiętać, że w przypadku kwasu foliowego górny bezpieczny poziom dziennego spożycia wynosi 1 mg/dzień.

Foliany zaczynają pracować, zanim w ogóle dowiesz się o ciąży, i dlatego rekomendacje mówią o rozpoczęciu przyjmowania na 12 tygodni przed planowanym poczęciem. Jeśli chcesz mieć jadłospis, który pokrywa foliany również z jedzenia, a nie tylko z kapsułki, nasi dietetycy ułożą dietę online pod Twój trymestr, wyniki badań i produkty, których nie lubisz. Pomogliśmy już ponad 30 000 osób, a nasza ocena w Google to 4,9 na 5 z ponad 500 opinii.

Jod

Jod to pierwiastek, który jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania tarczycy. U kobiety rekomendowane dzienne spożycie wynosi 150 μg/dobę [6]. Z kolei w ciąży znacząco wzrasta i wskazana jest suplementacja. Aktualne rekomendacje dotyczące jodu u kobiet w ciąży brzmią następująco [10]:

• Należy wprowadzić suplementację 150-200 μg/dobę u wszystkich kobiet w ciąży bez chorób tarczycy.
• Przy chorobach tarczycy, suplementację jodu należy skonsultować z lekarzem prowadzącym.

Omega 3 (DHA)

Kwasy omega 3, a dokładniej kwas dokozaheksaenowy (DHA) jest również niezbędny w zestawie suplementacyjnym dla kobiety ciężarnej. Dzienne zapotrzebowanie na kwasy Omega 3 dla kobiety wynosi 250 mg/dobę, ale w przypadku ciąży zapotrzebowanie wzrasta. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji w ciąży mówią o tym kwasie następująco [10]: 

• Należy wprowadzić dodatkową suplementację co najmniej 200 mg/dobę DHA u wszystkich kobiet w ciąży.
• Należy zwiększyć tę dawkę u kobiet, które spożywają małe ilości tłustych ryb.
• U kobiet obciążanych ryzykiem porodu przedwczesnego należy zastosować dawkę 1000 mg/dobę DHA.

Witamina D

Najważniejsza witamina dla kobiet w ciąży? Bardzo ważna będzie również witamina D. Jakie mamy zalecenia w jej przypadku? [10]:

• Należy wprowadzić 1500-2000 IU/dobę witaminy D u kobiet bez niedoborów i o prawidłowym BMI.
• U kobiet z BMI >30 kg/m2 rekomendowana dawka, to 4000 IU/dobę.
• Najkorzystniejszym postępowaniem jest dobranie dawki suplementu w zależności od stężenia 25(OH)D w surowicy krwi.

Jak widzisz, witamina D jest wskazana do suplementacji w trakcie ciąży, jak i przed ciążą. Stąd też warto zadbać o regularną suplementacji witaminy D u kobiety! 

Żelazo

Żelazo to taki “cukiereczek” wśród wymaganej suplementacji. Jest on jedynym związkiem, który nie jest niezbędny w suplementacji kobiet w ciąży. Jednak jest wymieniany w zaleceniach, gdyż w ciąży wzrasta zapotrzebowanie rosnącego płodu, popłodu oraz zwiększa się objętość mięśnia macicy [10]. Stąd też jeszcze łatwiej o niedokrwistość w ciąży. Rekomendacje PTGiP dotyczące żelaza, są następujące: 

• Należy regularnie wykonywać badania i oznaczać ferrytynę u każdej kobiety od pierwszej wizyty położniczej.
• Stosowanie preparatów żelaza przed 16 tygodniem ciąży (tc) można wprowadzić tylko przy stwierdzonej niedokrwistości z niedoboru żelaza.
• Suplementację w dawcę 30 mg/dobę można wprowadzić po 16 tc u kobiet bez anemii wtedy, gdy ferrytyna spada do <60 mcg/L.

Suplementy w 1 trymestrze ciąży – od czego zacząć

W pierwszym trymestrze obowiązkowe są foliany, jod, witamina D i DHA. Foliany w dawce 800 µg 5-MTHF na dobę są tu najpilniejsze, bo cewa nerwowa zamyka się między 21. a 28. dniem po zapłodnieniu. Jeśli zaczynasz przyjmowanie dopiero po dodatnim teście ciążowym, ten moment zwykle już minął, dlatego rekomendacje mówią o rozpoczęciu co najmniej 12 tygodni przed planowanym poczęciem.

W przeglądzie zbierającym wcześniejsze metaanalizy przyjmowanie kwasu foliowego lub preparatu wielowitaminowego przed poczęciem wiązało się z niższym o 57% ryzykiem wad cewy nerwowej u dziecka [11]. To jedna z najlepiej udokumentowanych zależności w żywieniu ciężarnych i powód, dla którego kwas foliowy stoi na pierwszym miejscu każdej listy.

Planowanie ciąży jest więc najlepszym momentem na start, a nie dodatkiem do tematu. Polskie dane pokazują, gdzie ta rekomendacja rozjeżdża się z praktyką. W ankiecie 188 Polek w ciąży lub do roku po porodzie prawie wszystkie wiedziały, że foliany są potrzebne, ale wśród kobiet bez problemów z płodnością tylko 47,9% zaczęło je przyjmować co najmniej trzy miesiące przed poczęciem [13]. Wiedza jest, a rozpoczęcie w porę już nie.

Warto też wiedzieć, że dowody na przewagę form aktywnych nad zwykłym kwasem foliowym są słabsze, niż sugerują opakowania. Przegląd poświęcony porównaniu obu form podsumowuje, że brakuje badań klinicznych, które potwierdziłyby skuteczność samego 5-MTHF w zapobieganiu wadom cewy nerwowej [12]. PTGiP dopuszcza dlatego oba rozwiązania, a preparaty łączone zawierają obie formy naraz.

Pozostałe trzy składniki wchodzą od potwierdzenia ciąży. Jod bierzesz w dawce 150–200 µg na dobę, jeśli nie masz choroby tarczycy, a dietetyczne źródła jodu traktujesz jako uzupełnienie, nie zamiennik. Witaminę D przyjmujesz w dawce 1500–2000 IU, a jeśli badałaś wcześniej 25(OH)D i wynik był niski, dawkę dopasowuje lekarz; objawy niedoboru witaminy D bywają w ciąży mylone ze zwykłym zmęczeniem. DHA wchodzi w dawce minimum 200 mg na dobę i odpowiada za prawidłowy rozwój mózgu oraz wzroku dziecka.

W pierwszym trymestrze dochodzi jeszcze jedna rzecz praktyczna. Mdłości potrafią być na tyle silne, że tabletka nie zostaje w żołądku, więc przyjmowanie przesuwa się na porę dnia, w której czujesz się najlepiej, najczęściej na godzinę po obiedzie. Duża kapsułka żelowa z DHA bywa wtedy trudniejsza do przełknięcia niż dwie mniejsze tabletki, a to zwykle decyduje o tym, czy zestaw w ogóle jest brany codziennie.

Suplementy w 2 trymestrze ciąży – co się zmienia po 16. tygodniu

Zestaw składników w drugim trymestrze zostaje ten sam, zmienia się tylko żelazo. Po 16. tygodniu ciąży dopuszczalne jest przyjmowanie 30 mg żelaza na dobę u kobiet bez anemii, jeśli ferrytyna spadła poniżej 60 µg/l. Przed tym terminem żelazo wchodzi wyłącznie przy potwierdzonej niedokrwistości z niedoboru żelaza, a nie na podstawie samego zmęczenia.

Drugi trymestr to zwykle moment, w którym mdłości ustępują i wraca apetyt. Część kobiet uznaje wtedy, że skoro jedzenie wróciło do normy, preparat można odstawić. Zapotrzebowanie na jod i DHA w tym czasie nie spada, a rosnące dziecko pobiera DHA szybciej niż w pierwszych tygodniach, więc odstawienie kapsułki akurat teraz wypada najgorzej.

Jeśli lekarz zaleci żelazo, dobrze wiedzieć, że nie musi to oznaczać tabletki każdego dnia. W metaanalizie badań z randomizacją u ciężarnych przyjmowanie żelaza w dawce około 120 mg co kilka dni dawało podobne stężenie hemoglobiny co dawka około 60 mg codziennie, przy mniejszej liczbie dolegliwości żołądkowych [16]. To realna opcja dla kobiet, które po codziennej tabletce mają zaparcia albo nudności, ale schemat ustala lekarz prowadzący.

Niezależnie od schematu warto oprzeć się na jedzeniu. Opisaliśmy szczegółowo, jak wygląda dieta przy niedoborach żelaza i co robić, żeby tabletka nie zatrzymywała pracy jelit; przy zaparciach pomaga ta sama zasada co poza ciążą, czyli więcej płynów i błonnika, a konkretne produkty zebraliśmy w tekście o tym, co jeść przy zaparciach.

Suplementy w 3 trymestrze ciąży i tuż przed porodem

W trzecim trymestrze najwięcej uwagi wymagają DHA i żelazo. Kobiety z ryzykiem porodu przedwczesnego przyjmują według rekomendacji PTGiP 1000 mg DHA na dobę zamiast standardowych 200 mg. Zapotrzebowanie kaloryczne rośnie w tym czasie o około 475 kcal, ale tę różnicę pokrywa jedzenie, nie preparat.

W przeglądzie Cochrane obejmującym 70 badań z randomizacją i 19 927 kobiet w ciąży przyjmowanie kwasów omega-3 obniżało odsetek porodów przed 37. tygodniem z 13,4% do 11,9% [15]. Różnica jest wyraźniejsza przy porodach bardzo wczesnych, przed 34. tygodniem, i to na tej grupie opiera się zalecenie wyższej dawki. Jeśli jadasz tłuste ryby dwa razy w tygodniu, część tej puli masz z jedzenia; porcja 100 g takiej ryby jak makrela pokrywa zapotrzebowanie na DHA z zapasem, a to, które ryby warto jeść i których lepiej unikać ze względu na rtęć, opisaliśmy osobno.

W trzecim trymestrze rośnie objętość krwi matki, więc wynik hemoglobiny potrafi wyglądać gorzej, nawet jeśli zapasy żelaza są w porządku. Dlatego ocenia się ferrytynę razem z morfologią, a nie samą hemoglobinę. Normy ferrytyny i to, jak czytać wynik, znajdziesz w osobnym artykule.

Ranking składników w suplementach dla kobiet w ciąży

Poniższa tabela porządkuje składniki według tego, jak mocne są dla nich zalecenia, a nie według tego, jak często pojawiają się w reklamie preparatu. Cztery pierwsze pozycje dotyczą każdej przyszłej mamy, piąta zależy od wyników badań. Jeśli preparat pokrywa te pięć pozycji w podanych dawkach, reszta składu nie zmienia już wiele. Pierwszy trymestr ciąży jest pod tym względem najpilniejszy, bo wtedy zamyka się cewa nerwowa, ale sam zestaw wygląda tak samo w II i w III trymestrze ciąży.

Składnik	Dawka wg rekomendacji PTGiP	Kogo dotyczy	Kiedy zaczynasz
Foliany (5-MTHF)	800 µg na dobę	wszystkie przyszłe mamy i karmiące	co najmniej 12 tygodni przed ciążą
Jod	150–200 µg na dobę	kobiety bez chorób tarczycy	od potwierdzenia ciąży
Witamina D	1500–2000 IU na dobę; 4000 IU przy BMI powyżej 30	wszystkie przyszłe mamy	od potwierdzenia ciąży
DHA	minimum 200 mg na dobę; 1000 mg przy ryzyku porodu przedwczesnego	wszystkie przyszłe mamy	od potwierdzenia ciąży
Żelazo	30 mg na dobę	tylko po oznaczeniu ferrytyny i morfologii	po 16. tygodniu, przy ferrytynie poniżej 60 µg/l

Poza tą piątką zostają składniki, które wchodzą z powodu diety albo choroby, a nie z powodu samej ciąży. Weganki i wegetarianki potrzebują dodatkowo witaminy B12 w diecie roślinnej, bo produkty roślinne jej nie dostarczają, a zapasy dziecka zależą od zapasów matki. Kobiety, które nie jedzą nabiału, powinny policzyć wapń w jadłospisie i dopiero na tej podstawie decydować o preparacie. Magnez nie należy do składników zalecanych wszystkim ciężarnym, więc kupowanie go na zapas przy skurczach łydek warto najpierw omówić z lekarzem.

Czego nie wolno suplementować w ciąży

W ciąży łatwiej zaszkodzić nadmiarem niż brakiem. Górny bezpieczny poziom spożycia witaminy A w postaci retinolu wynosi 3000 µg równoważnika retinolu na dobę i obowiązuje także w ciąży, bo to ryzyko wad wrodzonych zdecydowało o tym progu [17]. Beta-karoten jest inną sprawą, bo organizm przekształca go w witaminę A w takiej ilości, jakiej potrzebuje, i tego progu nie przekracza. Nadmiar retinolu uderza dokładnie w to, czemu ma służyć preparat, czyli w prawidłowy rozwój dziecka.

Poniższa lista zbiera to, czego w ciąży nie dobiera się samodzielnie:

• preparaty z retinolem i tran w dużych ilościach, bo tran naturalnie zawiera witaminę A i łatwo przekroczyć próg, łącząc go z preparatem prenatalnym
• wyciągi ziołowe w kapsułkach, bo dla większości z nich nie ma badań u kobiet w ciąży i nikt nie wyznaczył bezpiecznej dawki
• adaptogeny, w tym ashwagandha, bo dane o bezpieczeństwie w ciąży są zbyt skąpe, żeby dało się określić dawkę bez ryzyka
• witaminę D w dawkach powyżej zalecanych bez oznaczenia 25(OH)D, bo nadwyżka nie daje dodatkowej korzyści, a kumuluje się w organizmie
• preparaty odchudzające, spalacze i mieszanki przedtreningowe, bo zawierają kofeinę i wyciągi roślinne w dawkach, których nikt nie badał u przyszłych mam
• jod dobrany samodzielnie przy chorobie tarczycy, bo przy nadczynności dodatkowa dawka nasila objawy, a przy Hashimoto trzeba ją dopasować do wyników

Ta lista nie oznacza, że jeden kubek herbaty ziołowej zaszkodzi. Chodzi o skoncentrowane wyciągi w kapsułce, gdzie dawka bywa wielokrotnie wyższa niż w naparze. Podobnie z witaminą A: problemem nie jest marchewka, tylko preparat, w którym retinol siedzi obok tranu. Osobno warto sprawdzić BMI w ciąży, bo od niego zależy dawka witaminy D i część zaleceń dotyczących folianów.

Kiedy suplement dla kobiet w ciąży wymaga konsultacji z lekarzem

Cztery podstawowe składniki bierzesz bez konsultacji, bo zalecenie dotyczy wszystkich przyszłych mam. Rozmowy z lekarzem wymaga każde odstępstwo od tych dawek oraz sytuacja, w której chorujesz na coś, co zmienia wchłanianie albo pracę tarczycy. Suplement dla kobiet w ciąży po konsultacji z lekarzem to nie inny produkt, tylko inne dawki w tym samym zestawie.

Choroba tarczycy jest tu pierwszą sytuacją. Dawkę jodu ustawia się wtedy pod wyniki TSH i przeciwciał, a nie pod ulotkę preparatu, więc zanim kupisz zestaw, sprawdź, jaka jest Twoja norma TSH i kiedy ostatnio badałaś ten parametr. Przy chorobie Hashimoto dochodzi jeszcze warstwa żywieniowa, którą opisaliśmy w tekście o tym, jak wygląda dieta w Hashimoto.

Pozostałe sytuacje, w których dawki ustala lekarz:

• BMI powyżej 30 przed ciążą, bo rośnie dawka witaminy D, a przy niskim poziomie folianów rekomendacje przewidują osobny schemat do 12. tygodnia
• wcześniejsza ciąża zakończona wadą cewy nerwowej u dziecka, bo dawka folianów jest wtedy wielokrotnie wyższa od standardowej
• stwierdzona niedokrwistość albo ferrytyna poniżej normy, bo żelazo dawkuje się wtedy leczniczo, nie profilaktycznie
• leki przeciwpadaczkowe i inne leki wpływające na przemiany folianów, bo zapotrzebowanie na nie rośnie
• choroby jelit z zaburzonym wchłanianiem, bo część dawki nie trafia do krwi i standardowa ilość okazuje się za mała
• dieta wegańska, bo do zestawu dochodzi witamina B12, a preparat trzeba sprawdzić pod kątem składników odzwierzęcych

Jeżeli zaczynasz przyjmowanie preparatu przed pierwszą wizytą u ginekologa, zapisz nazwę i pełny skład albo zabierz opakowanie ze sobą. Lekarz zobaczy wtedy, ile w sumie bierzesz, i nie dołoży drugiego preparatu z tymi samymi składnikami.

Komentarz dietetyka – dawki w suplementach dla kobiet w ciąży

W pracy z podopiecznymi w ciąży regularnie spotykam sytuację, w której kobieta bierze porządny preparat prenatalny i mimo to ma za mało jodu. Powód widać dopiero na etykiecie. Zdarza mi się trafiać na zestawy sprzedawane jako komplet dla przyszłych mam, w których podana dawka dobowa rozkłada się na dwie kapsułki, a kobieta bierze jedną i schodzi poniżej zalecanych 150 µg. Zanim ocenię, czy preparat jest dobry, sprawdzam więc dwie rzeczy w tej kolejności: ile wynosi porcja dzienna według producenta i ile kapsułek trzeba na nią zjeść. Dopiero potem patrzę na same liczby w składzie. Ta jedna czynność zajmuje minutę w aptece i rozwiązuje większość problemów, z którymi przychodzą do mnie kobiety przekonane, że biorą wszystko, co trzeba.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Witaminy (suplementy) dla kobiet karmiących po porodzie 

Witaminy dla kobiet karmiących to również bardzo ważna rzecz. Aby dostarczyć jak największą ilość witamin i składników mineralnych, podstawą będzie dobrze zbilansowana dieta matki karmiącej. Co bardzo istotne przez pierwsze 6 miesięcy karmienia zapotrzebowanie kaloryczne jest wyższe o ok. 505 kcal. Jeśli Twoja kaloryczność przed ciążą wynosiła 2500 kcal, to teraz powinnaś spożywać 3005 kcal.

A jakie są potrzebne witaminy (i inne składniki) dla kobiety karmiącej? Właściwie te same, co w trakcie ciąży, czyli:

• kwas foliowy – 600-800 mcg
• jod – 150-200 mcg
• witamina D3- 1500-2000 IU, a u otyłych 4000 IU
• DHA – 200 mg dziennie (jeżeli kobieta je tłuste ryby) lub 400-600 mg DHA jeżeli nie je tłustych ryb. 

Z kolei suplementacją dla kobiety karmiącej do rozważenia jest:

• żelazo – jeżeli w trakcie ciąży doszło do nadmiernej utraty krwi, może być wymagana suplementacja.
• wapń – jeżeli kobieta nie spożywa nabiału 

W laktacji o niedobory jest łatwiej niż w ciąży, bo mleko odbiera składniki z zapasów matki, a jednocześnie wiele kobiet wraca wtedy do niższej kaloryczności, żeby schudnąć po porodzie. Te dwie rzeczy trzeba pogodzić w jednym jadłospisie, inaczej odbija się to na pokarmie i na samopoczuciu. Nasi dietetycy układają diety dla karmiących pod wyniki badań i pod to, co realnie zdążysz ugotować z dzieckiem na ręku; zasady i przykładowy jadłospis dla matki karmiącej opisaliśmy też osobno. Pomogliśmy już ponad 30 000 osób, a nasza ocena w Google to 4,9 na 5 z ponad 500 opinii.

Przeczytaj także: Jak schudnąć po ciąży?

Witaminy dla kobiet karmiących – ranking składników w laktacji

W laktacji kolejność ważności składników się nie zmienia. Foliany, jod i witamina D idą dalej w dawkach ciążowych, a DHA rośnie do 400–600 mg na dobę u kobiet, które nie jedzą tłustych ryb. Zmienia się głównie powód, dla którego bierzesz żelazo. Dawki folianów w czasie ciąży i laktacji są takie same, więc preparat kupiony na okres ciąży zwykle zostaje na stole po porodzie.

Żelazo w laktacji przestaje być decyzją wyłącznie ferrytynową i wraca do rozmowy wtedy, gdy przy porodzie doszło do dużej utraty krwi. Zapasy uzupełnia się wtedy pod kontrolą wyników, a nie na oko, bo normy żelaza po porodzie interpretuje się inaczej niż w ciąży. Jeśli morfologia pokazała niedokrwistość, punktem wyjścia jest dieta przy anemii, a preparat dokłada się do niej, nie zamiast niej.

Wapń jest drugą pozycją do policzenia. Jeśli po porodzie ograniczyłaś nabiał, bo podejrzewasz u dziecka alergię na białka mleka krowiego, wapń trzeba wziąć z innych źródeł albo z preparatu; zebraliśmy je w tekście o tym, ile realnie daje wapń na diecie roślinnej.

Ostatnia rzecz dotyczy jodu. Zapotrzebowanie w laktacji nie spada, a część kobiet odstawia preparat prenatalny w dniu wyjścia ze szpitala, uznając, że skoro ciąża się skończyła, temat jest zamknięty. Jod przechodzi do mleka i to z niego dziecko buduje hormony tarczycy przez pierwsze miesiące, więc zestaw zostaje na czas karmienia.

Komentarz dietetyka – najczęstszy mit o suplementach w ciąży

Najczęstszy mit, który prostuję u podopiecznych w ciąży, brzmi tak: im dłuższy skład preparatu, tym lepiej dla dziecka. Rozumiem, skąd się bierze, bo na opakowaniu z dwudziestoma składnikami widać więcej troski niż na opakowaniu z pięcioma. W praktyce dłuższy skład zwykle oznacza mniejsze dawki tego, co faktycznie ma zalecenie, bo w kapsułce jest skończona ilość miejsca. Widzę to najczęściej przy witaminie D i jodzie, które schodzą do symbolicznych ilości, żeby zrobić miejsce na witaminę C i cynk. Kiedy porównuję dwa preparaty, patrzę wyłącznie na te pozycje, które PTGiP wymienia z nazwy, a resztę traktuję jako dodatek bez wpływu na decyzję. Kobiecie w ciąży mówię to samo, co powiedziałbym sobie przy półce w aptece: krótszy skład z prawidłowymi dawkami wygrywa z dłuższym za każdym razem.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Witaminy dla kobiet w ciąży ranking

Tutaj przechodzimy do konkretów, czyli przedstawiamy suplementy dla kobiet w ciąży. Będzie to nasz wewnętrzny ranking. Dlaczego wewnętrzny ranking? Gdyż będą to suplementy, które sami polecamy naszym pacjentkom. A o to on!

Pueria Uno

Polecamy ten suplementy kobietom w ciąży (aż do końca karmienia piersią). W szczególności, gdy kobieta nie je ryb. Optymalna zawartość folianów, jodu, kwasów omega 3 (DHA), oraz witaminy D. Wszystko to, czego potrzebuje kobieta w ciąży! Dodatkowo witamina B6, B12 czy też cholina, gdyż prawidłowy cykl przemian folianów jest uzależniony od diety i podaży tych składników. Dlatego też jest to bardzo dobry zestaw witamin i innych składników dla kobiety w ciąży. 

Pueria Duo

Polecamy ten suplementy kobietom w ciąży (aż do końca karmienia piersią), gdy kobieta je tłuste ryby. Znajdziemy tutaj również dobrą dawkę folianów, jodu, kwasów omega 3 (DHA) czy też witaminy D wzbogacone o cholinę. 

Prenasol DHA

Prenasol DHA to również polecany przez nas suplement. Zawiera wszystkie niezbędne składniki wymagane w suplementacji kobiety w ciąży. Co więcej, zawiera DHA pochodzące z alg, a nie z ryb. Jest to korzystne dla kobiet, którym może się “odbijać” rybą po spożyciu standardowych kwasów omega 3. 

Omegamed Optima Forte

Ten suplement również ma bardzo dobry skład. Co prawda jest troszkę droższy, ale nie jest to duża różnica. Bardzo dobrze sprawdzi się w suplementacji u kobiet w ciąży.

SzelazoSR

Jak mówiliśmy wcześniej – suplementacja żelaza bez wcześniejszego zbadanego niedoboru nie jest wskazana. Jeżeli jednak dojdzie do niedoboru, to jak najbardziej warto włączyć suplementacje żelaza u kobiety w ciąży. Gdy kobieta ma zalecone przez lekarza suplementowanie żelaza, to można do suplementu bez tego żelaza dodać, chociażby ten produkt – SzelazoSR. 

Prenatal Duo

Jeżeli kobieta w ciąży ma zalecone przez lekarza suplementowanie żelaza, to suplement Prenatal Duo będzie miał wszystko, co potrzebne. 

Witaminy (suplementy) dla kobiet planujących ciąże ranking 

U kobiet w wieku rozrodczym, u których jest opcja, że ciąża się pojawi, wskazane jest suplementowanie 400 mcg (mikrogramów) folianów w wersji metylowanej. Z kolei w przypadku starań o ciąże (gdzie wcześniej foliany nie były suplementowane), polecana jest suplementacja 800 mcg folianów (np. 400 mcg metylowanego folianu + 400 mcg kwasu foliowego). Dlatego tutaj przedstawimy Ci najlepsze witaminy (suplementy) dla kobiet planujących ciąże. 

Naturell Folian Forte

W przypadku tego suplementu zawiera on 800 mcg aktywnych folianów. Taka dawka jest jak najbardziej ok i kobiety mogą z niego korzystać w przypadku starań o ciąże. 

Aliness Folian 800

Podobnie jak w przypadku suplementu od Naturella – ten z Aliness również zawiera 800 mcg aktywnych folianów, dzięki czemu jest dobrym suplementem dla kobiet w ciąży. 

Pueria CzystyFolian

Tak samo jako wyżej – 800 mcg aktywnych folianów w suplemencie od Puerii. Jeżeli starasz się o ciąże, to będzie to jeden z suplementów kwasu foliowego, który warto rozważyć do zakupu. 

ActiFolin 0,8

Połączenie 400 mcg kwasu foliowego 400 mcg aktywnych folianów. Polecamy ten suplement dla kobiet starających się o ciąże. 

Naturell Folian 400

Ten suplement od Naturella świetnie się sprawdzi, gdy jesteś kobietą w wieku rozrodczym i wiesz, że ciąża prędzej czy później nastąpi. Dawka 400 mcg aktywnych folianów będzie jak najbardziej wskazana, a to właśnie znajdziesz w tym suplemencie.

Solgar Folian 400

Jeżeli nie możesz zakupić suplementu z aktywnymi folianami od naturella, to możesz sięgnąć po ten suplement. Również zawiera on 400 mcg aktywnych folianów. 

Suplementacja dla ciężarnej weganki 

Dieta wegańska niestety wyklucza wszelkie składniki pochodzenia odzwierzęcego, nawet te w suplementach. Stąd też suplementacja dla kobiety w ciąży na diecie wegańskiej będzie troszkę cięższa do skompletowania, gdyż będzie trzeba korzystać z kilku osobnych suplementów. Tutaj sprawdzić może się taki zestaw witamin dla kobiet w ciąży na diecie wegańskiej:

• witamina D – Naturell w kroplach 2000 IU
• jod – Aliness 1 tabletka (400) co drugi dzień lub pół tabletki (200) dziennie
• foliany – Aliness 600 mcg LUB Naturell 800 mcg
• DHA – Naturell Omega-3 z alg

Podsumowanie – suplementy dla kobiet w ciąży

Zestaw obowiązkowy w ciąży jest krótki i składa się z folianów, jodu, witaminy D oraz DHA. Żelazo dochodzi dopiero po oznaczeniu ferrytyny i morfologii, najczęściej po 16. tygodniu. Dawki nie zmieniają się między trymestrami poza żelazem i poza wyższą dawką DHA u kobiet z ryzykiem porodu przedwczesnego, więc jeden dobrze dobrany preparat zwykle wystarcza na całą ciążę i laktację. Przy chorobie tarczycy, BMI powyżej 30, diecie wegańskiej albo wcześniejszej ciąży z wadą cewy nerwowej dawki ustala lekarz. Jeśli chcesz pokryć jak najwięcej z tej listy jedzeniem, a nie kapsułką, dieta online z jadłospisem ułożonym przez dietetyka bierze pod uwagę Twój trymestr, wyniki badań i produkty, których nie tolerujesz.

Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Jakie polecacie witaminy dla kobiet w ciąży?

Preparat powinien pokrywać cztery składniki z rekomendacji PTGiP: 800 µg folianów, 150–200 µg jodu, 1500–2000 IU witaminy D i minimum 200 mg DHA. Żelazo w składzie ma sens tylko wtedy, gdy lekarz je zalecił na podstawie ferrytyny i morfologii.

Jakie witaminy powinno się brać w ciąży?

Obowiązkowe są foliany w formie aktywnej lub łączonej, jod, witamina D i DHA. Pozostałe witaminy i minerały wchodzą tylko przy konkretnym wskazaniu, na przykład witamina B12 przy diecie wegańskiej.

Jakie witaminy brać w 1 trymestrze ciąży?

W pierwszym trymestrze bierzesz foliany, jod, witaminę D i DHA. Foliany są tu najpilniejsze, bo cewa nerwowa zamyka się do 28. dnia po zapłodnieniu.

Jakie tabletki przyjmować w 2 trymestrze?

Bez zmian względem pierwszego trymestru. Po 16. tygodniu może dojść żelazo w dawce 30 mg na dobę, jeśli ferrytyna spadła poniżej 60 µg/l.

Jakie witaminy w ciąży w 3 trymestrze?

Dalej foliany, jod, witamina D i DHA. Przy ryzyku porodu przedwczesnego dawka DHA rośnie do 1000 mg na dobę, a żelazo dawkuje się według morfologii i ferrytyny.

Czego nie wolno suplementować w ciąży?

Nie dobiera się samodzielnie preparatów z retinolem, wyciągów ziołowych w kapsułkach, adaptogenów, spalaczy i mieszanek przedtreningowych. Górny bezpieczny poziom witaminy A w postaci retinolu to 3000 µg równoważnika retinolu na dobę i dotyczy on również ciężarnych.

Jaki jod w ciąży?

Kobiety bez chorób tarczycy przyjmują 150–200 µg jodu na dobę, najczęściej jako składnik preparatu prenatalnego. Przy Hashimoto i przy nadczynności dawkę ustala lekarz prowadzący na podstawie TSH i przeciwciał.

Co jeśli nie brałam DHA w ciąży?

Zacznij przyjmować od momentu, w którym się o tym dowiesz. DHA pracuje przez całą ciążę na rozwój mózgu i wzroku dziecka, a wyższe spożycie wiąże się z niższym odsetkiem porodów przedwczesnych.

Jak długo powinno się brać kwas foliowy w ciąży?

Przez całą ciążę i przez cały okres karmienia piersią, w dawce 800 µg 5-MTHF na dobę. Przyjmowanie zaczyna się co najmniej 12 tygodni przed planowanym poczęciem.

Jakie suplementy kupić na początku ciąży?

Jeden preparat prenatalny, który pokrywa foliany, jod, witaminę D i DHA w zalecanych dawkach. Dokupowanie osobnych witamin bez wyników badań kończy się zwykle dublowaniem tych samych składników.

Czy witaminy w ciąży są konieczne?

Konieczne są cztery składniki, których dieta w Polsce nie pokrywa w potrzebnej ilości: foliany, jod, witamina D i DHA. Rutynowe przyjmowanie preparatów wielowitaminowych poza tą czwórką nie jest zalecane.

Czym grozi niebranie kwasu foliowego w ciąży?

Największym ryzykiem są wady cewy nerwowej u dziecka. Przyjmowanie folianów przed poczęciem wiązało się w przeglądzie metaanaliz z niższym o 57% ryzykiem takiej wady.

O jakiej porze dnia najlepiej brać kwas foliowy?

Pora dnia nie ma znaczenia dla wchłaniania. Znaczenie ma regularność, więc wybierz moment, o którym na pewno pamiętasz, najlepiej przy stałym posiłku.

Kiedy brać witaminy w ciąży rano czy wieczorem?

Jeśli rano masz mdłości, przesuń przyjmowanie na porę po obiedzie, bo tabletka wzięta na pusty żołądek zwykle je nasila. Przy lekach na tarczycę zachowaj odstęp zalecony przez lekarza.

Bibliografia i źródła naukowe

[1] Melina V., Craig W., Levin S., Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets, „Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics” 2016;116(12):1970–1980. doi:10.1016/j.jand.2016.09.025

[2] Manson J.E., Bassuk S.S., Vitamin and Mineral Supplements – What Clinicians Need to Know, „JAMA” 2018;319(9):859–860. doi:10.1001/jama.2017.21012

[3] Clénin G., Cordes M., Huber A. i wsp., Iron deficiency in sports – definition, influence on performance and therapy, „Swiss Medical Weekly” 2015;145:w14196. doi:10.4414/smw.2015.14196

[4] Główny Inspektorat Sanitarny, Szczegółowe wymagania prawne dotyczące suplementów diety, gov.pl.

[5] Waśkiewicz A., Sygnowska E., Jakość żywienia dorosłych mieszkańców Polski w aspekcie ryzyka chorób układu krążenia – wyniki badania WOBASZ, „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna” 2008;41(3):395–398.

[6] Jarosz M., Rychlik E., Stoś K., Charzewska J. (red.), Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH, Warszawa 2020.

[7] Płudowski P., Grant W.B., Karras S.N. i wsp., Vitamin D Supplementation: A Review of the Evidence Arguing for a Daily Dose of 2000 IU (50 µg) of Vitamin D for Adults in the General Population, „Nutrients” 2024;16(3):391. doi:10.3390/nu16030391

[8] Alleyne M., Horne M.K., Miller J.L., Individualized treatment for iron-deficiency anemia in adults, „The American Journal of Medicine” 2008;121(11):943–948. doi:10.1016/j.amjmed.2008.07.012

[9] Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, Stanowisko ekspertów PTGiP w zakresie suplementacji folianami, ptgin.pl.

[10] Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, Rekomendacje PTGiP dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, ptgin.pl.

[11] Abate B.B., Kumsa H., Kibret G.A. i wsp., Preconception Folic Acid and Multivitamin Supplementation for the Prevention of Neural Tube Defect: An Umbrella Review of Systematic Review and Meta-analysis, „Neuroepidemiology” 2025;59(4):412–425. doi:10.1159/000539803

[12] Samaniego-Vaesken M.L., Morais-Moreno C., Carretero-Krug A. i wsp., Supplementation with Folic Acid or 5-Methyltetrahydrofolate and Prevention of Neural Tube Defects: An Evidence-Based Narrative Review, „Nutrients” 2024;16(18):3154. doi:10.3390/nu16183154

[13] Barbarska O., Zaryczny-Trojan L., Minkiewicz-Zochniak A., Folate Supplementation Awareness Among Women of Reproductive Age in Poland: Focus on Active Forms and Updated National Recommendations, „Nutrients” 2025;17(24):3881. doi:10.3390/nu17243881

[14] Kartasurya M.I., Stacey T., Lisnawati N., Sulistianingsih A.R., A systematic review and meta-analysis on the effect of vitamin D in preeclampsia and gestational diabetes mellitus in pregnancy, „AIMS Public Health” 2025. doi:10.3934/publichealth.2025062

[15] Middleton P., Gomersall J.C., Gould J.F., Shepherd E., Olsen S.F., Makrides M., Omega-3 fatty acid addition during pregnancy, „Cochrane Database of Systematic Reviews” 2018;11:CD003402. doi:10.1002/14651858.CD003402.pub3

[16] Banerjee A., Athalye S., Shingade P. i wsp., Efficacy of daily versus intermittent oral iron supplementation for prevention of anaemia among pregnant women: a systematic review and meta-analysis, „eClinicalMedicine” 2024;74:102742. doi:10.1016/j.eclinm.2024.102742

[17] EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (Turck D. i wsp.), Scientific opinion on the tolerable upper intake level for preformed vitamin A and β-carotene, „EFSA Journal” 2024;22(6):e8814. doi:10.2903/j.efsa.2024.8814

[18] Dineva M., Fishpool H., Rayman M.P., Mendis J., Bath S.C., Systematic review and meta-analysis of the effects of iodine supplementation on thyroid function and child neurodevelopment in mildly-to-moderately iodine-deficient pregnant women, „The American Journal of Clinical Nutrition” 2020;112(2):389–412. doi:10.1093/ajcn/nqaa071